Prof. Dr. Nilay ŞAHİN

Çölyak ve Gluten: Sağlıklı Bir Yaşam İçin Bilmeniz Gerekenler

Prof. Dr. Nilay Şahin

Balıkesir Üniversitesi Tıp Fakültesi

Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Anabilim Dalı

Bu hafta sizlerle çölyak hastalığını paylaşmak istedim. Çünkü ben 26 yıllık çölyak hastasıyım. Çok acılar çok sıkıntılar çektim. Şimdiki gibi seçenekler yoktur, ekmek yoktu, un yoktu, makarna yoktu…Hayatımı zorlaştıran ve genç bir kız olarak sosyalleşmemi engelleyen bir hastalık oldu. Ama neyse ki artık toplumsal farkındalıklar arttı ve hayat biraz daha kolaylaştı bizler gibi hastalar için…İşte bu nedenle sizlerle son güncel literatürlerden elde ettiğim bilgileri paylaşmak istedim.

Gluten, buğday, arpa ve çavdar gibi tahıllarda bulunan bir proteindir. Çoğumuz için zararsız olsa da, bazı kişilerde ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir. İşte bu hastalıklardan en bilineni çölyak hastalığı.

Çölyak hastalığı, vücudun glutenle karşılaştığında kendi bağırsak hücrelerine saldırdığı bir otoimmün hastalıktır. Yani bağışıklık sistemi, yanlışlıkla kendi ince bağırsağını “düşman” olarak algılar. Bu durum, bağırsakta hasara, besin emiliminde bozukluklara ve zamanla kansızlık, kemik zayıflığı gibi sorunlara yol açabilir.

Çölyak hastalığı herkeste aynı şekilde görülmez. Bazı kişilerde belirtiler hafif olabilir, bazıları ise ciddi şekilde etkilenir. Deri yoluyla kendini gösterebilir (örneğin kaşıntılı kabarcıklar), sinir sistemiyle ilgili belirtiler de ortaya çıkabilir.

Tanı ve Testler

Çölyak şüphesi olan kişiler, öncelikle kan testleriyle değerlendirilir. Bu testler, vücudun gluten karşısında ürettiği özel antikorları ölçer. Kan testlerinin yanı sıra ince bağırsak biyopsisi de genellikle tanı için gereklidir. Önemli bir not: Tanı için testler, kişinin hâlâ glutenli gıda tüketiyor olması şartıyla yapılmalıdır. Eğer kişi önceden glutenli gıdaları kesmişse, özel testler ve bazen kontrollü bir gluten diyeti gerekebilir.

Tedavinin Temeli: Glutensiz Yaşam

Çölyak hastalığının tedavisi basittir: hayat boyu glutensiz diyet. Gluten içeren ekmek, makarna, kek gibi gıdalar tamamen çıkarılmalı; buğday, arpa ve çavdar içeren her türlü yiyecekten uzak durulmalıdır. Yulaf ise, glutenle kontamine değilse çoğu çölyak hastası tarafından güvenle tüketilebilir.

Dikkat edilmesi gereken noktalar:

Yiyeceklerin hazırlanmasında ayrı mutfak araçları kullanmak veya iyi temizlenmiş araçlarla yemek hazırlamak, gluten bulaşmasını önler.

Gluten içermeyen gıdalar genellikle daha pahalıdır; ancak marketlerde ve internet üzerinden kaliteli seçenekler bulunabilir.

Diyetisyen desteği almak, diyetin doğru uygulanmasını ve besin eksiklerinin önlenmesini sağlar.

Vitamin ve Mineral Takviyeleri

Glutensiz diyete geçen kişilerde bazı vitamin ve mineral eksiklikleri görülebilir:

Demir ve folat: Kansızlığı önler.

B12 vitamini: Sinir sağlığı için önemlidir.

D vitamini ve kalsiyum: Kemik sağlığını korur.

Çinko ve bakır: Büyüme ve metabolizma için gereklidir.

Bu nedenle yeni tanı almış her çölyak hastasının kan testleriyle besin eksiklikleri kontrol edilmelidir.

Takip ve Kontrol

Çölyak hastalığında takip çok önemlidir. Hastaların başlangıçta sık aralıklarla, sonrasında ise yılda bir veya iki yılda bir kontrole gitmeleri önerilir. Kontrollerde hem diyet uyumu hem de bağırsak sağlığı değerlendirilir. Kemik yoğunluğu ölçümü ve kan testleriyle, olası komplikasyonlar erken tespit edilir.

Aile bireyleri de risk altındaysa, onlara da zaman zaman tarama testleri yapılabilir. Bazı çölyak hastalarında dalak fonksiyonları etkilenebilir; bu durumda aşılar (pnömokok gibi) gündeme gelir.

Yavaş İyileşenler ve Dirençli Çölyak

Bazı hastalar, glutensiz diyete rağmen uzun süre iyileşme göstermez. Bu kişilere yavaş yanıt veren çölyak hastaları denir ve durumları titizlikle takip edilmelidir. Daha nadir ama ciddi bir durum da dirençli çölyak hastalığıdır; bu kişiler, özel merkezlerde uzman gastroenterolog ve hematolog eşliğinde tedavi edilmelidir.

Çocuklar ve Gençler

Çölyak çocuklarda da görülebilir. Bazı durumlarda tanı için biyopsi yerine yüksek antikor seviyeleri ve genetik testler yeterli olabilir. Çocuklarda gluten diyeti uygulaması, büyüme ve gelişme açısından kritik önemdedir. Gençlerde ise erişkin bakımıyla koordineli geçiş sağlanmalıdır.

Glutene Hassasiyet (NCGS)

Çölyak dışında bazı kişilerde, gluten yediklerinde karın ağrısı, şişkinlik, yorgunluk gibi belirtiler görülür. Buna non-coeliac gluten sensitivity (NCGS) denir. Bu kişilerde testler çölyak ve buğday alerjisini dışladıktan sonra glutensiz diyetle belirtiler hızla düzelir.

Sonuç olarak:
Çölyak ve glutenle ilişkili rahatsızlıklarda en önemli adım erken tanı ve glutensiz diyettir. Kan testleri, biyopsi ve düzenli takip, hastaların yaşam kalitesini artırır ve komplikasyon riskini azaltır. Diyetisyen desteği ve hasta eğitimine önem verildiğinde, çölyak hastaları sağlıklı ve kaliteli bir yaşam sürdürebilir.